Przyroda Gór Izerskich

Góry Izerskie są pełne życia. Choć nie spotkamy w nich niedźwiedzi (ostatniego zastrzelono w kwietniu 1741r. w fojteckim lesie) ani żadnego dużego - poza człowiekiem - drapieżcy (ostatni wilk padł pod kulą 6. czerwca 1766r. na Novej Louce), to świat flory i zwierząt ma się w Izerach dobrze. Postarajmy się wspólnie by tak pozostało...

Góry Izerskie porastają głównie lasy. Niestety silnie przez człowieka dwukrotnie przekształcone.
Pierwszy raz przed wiekami w skutek wyrębu lasów mieszanych i zaszczepienia w XIXw. monokultury świerkowej. Góry Izerskie przed 2. wojną światową stanowiły "zagłębie drzewne" i wówczas tutejsze lasy były mocno eksploatowane.
Po raz drugi człowiek zmienił oblicze izerskich lasów w ostatnim 50-leciu poprzez emisję do atmosfery dużych ilości dwutlenku siarki, który spadając na pierwszej napotkanej barierze, Górach Izerskich, w postaci kwaśnego deszczu osłabił świerkowe lasy tak, że stały się one łatwym łupem szkodników.
Pierwotne lasy bukowe, niemal nie zmienione przez człowieka, najlepiej zachowały się w czeskiej części gór, gdzie chronione są wielkim rezerwatem narodowym Jizerskohorské bučiny. W Polsce spotkać je jeszcze możemy w niższych partiach gór, w Wysokim Grzbiecie oraz w okolicach Szklarskiej Poręby i Świeradowa.
Pierwotne wierzchołkowe świerczyny np. w rezerwacie leśnym PRALES JIZERY (Puszcza Jizery) na Jizerze. W okolicach Izerskiej Łąki zachowały się, również płaty świerkowego boru bagiennego.

Lasy zamieszkują te same gatunki zwierząt co inne pasma sudeckie: jelenie , sarny , a w czeskiej części również daniele . Rodzina Clam-Gallasów w roku 1848 wybudowała zagrodę do hodowli jeleni europejskich z obwodem 42km (później poszerzaną), co z pewnością wpłynęło pozytywnie na populację tego gatunku. W niższych partiach gór występują dziki. Po czeskiej stronie granicy to zwierzę wytrzebiono definitywnie w 1924r., jednak po roku 1945r. pojedyncze osobniki przywędrowały z Polskiej części gór i znów się zadomowiły. Drobne ssaki takie jak nornik , nornica ruda czy górskie ryjówki mają się w Izerach doskonale.

W buczynach możemy spotkać bociana czarnego , a w 2004 na Grzbiecie Kamienieckim odnaleziono gniazdo bielika!
W ramach programu ochrony głuszca i cietrzewia ornitolodzy ratują izerskie oraz karkonoskie populacje tych gatunków.

Na znacznie mniejszym obszarze dochowały się ubogie łąki górskie występujące w dolinie Izery i Jizerki, porośnięte rozmaitymi roślinami zielnymi i trawiastymi. Na uwagę zasługuje wszewłoga górska  i ostrożeń dwubarwny .
Bardzo cenny jest kompleks łąkowy w okolicach Górzyńca, który został objęty ochroną w Rezerwacie KROKUSY ze stanowiskiem dobrze znanego z Tatr szafranu spiskiego czyli krokusa. To jedyne jego stanowisko w Sudetach.
W tych ekosystemach często występują gady: jaszczurka żyworodna  oraz żmija zygzakowata.

Największą jednak osobliwością Gór Izerskich są torfowiska - wysokie, przejściowe i wiszące. To one decydują o wyjątkowości szaty roślinnej tego pasma. Większość istniejących dziś torfowisk izerskich zaczęła się tworzyć 5,5 tys. lat temu, choć na Izerskiej Łące odnaleziono torf sprzed 11tys. lat! Mechanizm powstawania torfowisk jest dobrze poznany: przy dużym nawodnieniu, na nieprzepuszczalnym, skalnym podłożu, w nieckach i na szerokich zrównaniach wierzchowinowych oraz na łagodnych stokach gdzie spadek terenu jest nieznaczny, wielkie ilości wody są na długo zatrzymywane, co sprzyja procesom bagiennym.
Na szczęście nie uległy one inwazji człowieka, dzięki czemu, są ostoją dla najrzadszych i najbardziej interesujących gatunków roślin. Rarytasem na skalę europejską jest brzoza karłowata  (występująca w Polsce tylko na trzech stanowiskach) przywleczona przez lodowiec z dalekiej północy w epoce lodowcowej. Nie mniejszą osobliwością jest sosna błotna , czy wełnianeczka darniowa. Rosiczek, znanych z owadożerności występują dwa gatunki: okrągłolistna Drosera rotundifolia i pośrednia D. intermedia.
Spotykamy też rośliny typowo bagienne: bagnicę torfową , widłaczka torfowego oraz łąkowe: bażynę czarną  i jałowca halnego.

Wielką niespodzianką są zwarte zarośla kosodrzewiny, która tutaj występuje na najmniejszej wysokości w Polsce. O 300-400 m niżej niż w sąsiednich Karkonoszach i ok. 1000 m niżej niż w Tatrach.
W dolinie Izery zagnieździły się pary żurawi co jest kolejną osobliwością tych gór!  Przecież żuraw to ptak pojezierzy. Pojawia się również czeczotka górska, pustułka, włochatka, a nawet bekas. Doskonale się tu czuje, występujący niezmiernie rzadko siwerniak czyli świergotek nadwodny.
Na tych wyjątkowych obszarach spotykamy również rzadkie gatunki bezkręgowców.

W bogatych w wodę izerskich rzekach i jeziorach (w czeskiej części gór znajduje się kilka zbiorników retencyjnych) żyje wiele gatunków ryb, płazów i drobniejszych zwierząt świata wodnego i wodno-lądowego.
Do pocz. XXw. w wodach Kwisy i jej górnych dopływach występował małż: skójka perłorodna (Margaritifera margaritifera). Została niestety wytępiona na skutek rabunkowych połowów i wzrastającego zanieczyszczenia wód. W 1967r. podjęto próbę jej restytucji, ale bez powodzenia.

W czeskich sztolniach byłych kopalni (głównie w stokach Rapickiej Góry i Smrka) zagnieździły się spore populacje nietoperzy: nocek łydkowłosy, nocek Bechsteina i mroczek pozłocisty.

Przyroda izerska mimo słabej ochrony prawnej (w polskiej części) przetrwała w dobrym i mało zmienionym przez człowieka stanie. Za wyjątkiem lasów ale te są systematycznie odbudowywane i już za kilkanaście lat po klęsce ekologicznej z lat 80. nie będzie widocznych śladów.
W 2000r. w miejscu małego (pow. 44,74ha) Rezerwatu TORFOWISKO IZERSKIE utworzono znacznie większy Rezerwat TORFOWISKA DOLINY IZERY o powierzchni 485ha. Ponadto włączono go do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 i wraz z czeskimi rezerwatami RAŠELINIŠTĚ IZERY, RYBÍ LOUKA, ČERNOU JEZÍRKA oraz RAŠELINIŠTĚ JIZERKI stanowią wielki kompleks przyrodniczy o naturalnym charakterze - najcenniejszy w całych Górach Izerskich.

Od lat 60. XXw. istnieje Rezerwat KROKUSY w Górzyńcu (pow. 3,9 ha) chroniący poza krokusami inne rośliny i zwierzęta łąkowe i trawiaste.

Czeska część gór poza 3. rezerwatami narodowymi (odpowiednik polskiego rez. ścisłego), 13. rezerwatami przyrodniczymi, 6. pomnikami przyrody oraz 4. obszarami ochrony przejściowej, jest również chroniona poprzez ustanowienie Parku Krajobrazowego Góry Izerskie (Chráněná krajinná oblast Jizerské hory - CHKO Jizerské hory), w skład którego wchodzi ponad połowa czeskiej części pasma. W Polsce o takim rozwiązaniu na razie się tylko dyskutuje. Nie podlega jednak dyskusji, że lata zaniedbań w ochronie izerskiej przyrody trzeba szybko nadrobić aby nie stracić na zawsze tego ogromnie cennego zakątka natury!

Tekst Arkadiusz Lipin 

więcej na temat Gór Izerskich na stronie www.goryizerskie.pl